E përkrahu apo e kundërshtoi Vatikani Holokaustin? Ja çfarë thonë dokumentet e deklasifikuara - Bota Sot
E përkrahu apo e kundërshtoi Vatikani Holokaustin? Ja çfarë thonë dokumentet e deklasifikuara

Historia

E përkrahu apo e kundërshtoi Vatikani Holokaustin? Ja çfarë thonë dokumentet e deklasifikuara

Më: 20 maj 2020 Në ora: 18:05
Vatikani

Dukumentet sekrete të zbuluara së fundmi, po hedhin një dritë të re mbi papatin shumë të  diskutueshëm të Papa Piut XII. A ishte ai mik me nazistët? Apo një kundërshtar i kujdesshëm? Apo po mos vallë situata është shumë komplekse për t’u gjykuar? Me arkivat e Vatikanit që janë hapur që prej muajit mars, shpresohet që të gjendet e vërteta.

Tashmë historianët që po qëmtojnë nëpër dokumentet e sapo deklasifikuara nga arkivat e shumta, thonë se kanë zbuluar prova, një pjesë e të cilave janë detajuar në të përjavshmen gjermane “Die Ziet”, se Papa Piu ishte në dijeni që në vitin 1942 mbi vuajtjet e mëdha, që po pësonin hebrenjtë nga nazistët.

Zakonisht dokumentat papale bëhen publike 70 vjet pas përfundimit të një papati. Por në këtë rast, Papa Françesku e përshpejtoi thuajse me një dekadë publikimin e tyre. Në një aktivitet në fillim të vitit 2019, që shënoi 80 vjetorin e zgjedhjes së paraardhësit të tij, kreu aktual i Kishës Katolike deklaroi se Kisha nuk ka frikë nga historia.

Ai tha se “vendimet e vështira” brenda këtij institucioni, kishin çuar në sjellje të cilat “për disa mund të dukeshin si neglizhencë”. Por pse Papa Piu, është një figurë kaq shumë e diskutueshmes? Duke qenë Papë gjatë Luftës së Dytë Botërore (Papati i tij u shtri në vitet 1939- 1958), ai u detyrua të përballej me shfaqjen më të madhe të së keqes të shekullit XX- Rajhun e Tretë të Adolf Hitlerit.

Shumë njerëz e cilësojnë si katastrofike qasjen e tij neutrale ndaj nazizmit. “Smithsonian Magazine” shkruan se “refuzimi i Papës për të dënuar publikisht nazistët, paraqet një moral të turpshëm, që dështoi me pasoja shkatërruese”.

Drama e vitit 1963 “Zëvendësi” nga Rolf Hoshhut, përshkroi mungesën e moralit të Papës gjatë atij konflikti botëror. Ndërsa gazetari Xhon Kornuell shkoi aq larg sa ta quantë Piun “Papa i Hitlerit”. Ky ishte edhe titulli i biografisë së tij mbi Papa Piun në vitin 1999, ku Korneull argumenton se duke mos kritikuar hapur regjimin nazist, Papa e legjitimoi dhe forcoi pozitat e Fyhrerit.

Historianë si Meri Vinsent e Universiteti të Shefilldit në Britaninë e Madhe, e vënë theksin tek problemet që shkaktoi sjellja balancuese e Papës. Duke e përshkruar Piun në “The Guardian” si  të kujdesshëm, dhe mjaft të padiskutueshëm, ajo gjithashtu thotë se “kategorizimi i tij si i mirë ose i keq nuk është i dobishëm, dhe se gjithçka ka të bëjë me vendimet që ai mori, dhe hapësirën që i duhej për t’i marrë ato vendime”.

Për shumë ekspertë, qasja e tij i shpëtoi katolikët nga persekutimi nazist. Përkrahësit theksojnë gjithashtu faktin që manastiret italiane, strehuan mijëra hebrenj. Dokumentet e sapo deklasifikuara të Vatikanit, u kanë dhënë ekspertëve njohuri të mëtejshme mbi procesin e vendimmarrjes në Romë.

Ndër vizitorët kuriozë të arkivave ishte historiani i njohur mbi Kishën Katolike, Ulf Hubert. Dhe një nga dokumentet që ai zbuloi është kompromentues. Arkivat Katolike, shkruan Hubert, “zbuluan për një gazetë gjermane (Die Ziet), se ekipi i tij me 7 studiues zbuloi një memorandum … të shkruar nga stafi i Sekretariatit të Shtetit të Vatikanit, që e këshillonte Piun të mos i besonte raporteve mbi mizoritë e gjermanëve, që do të merrte nga burimet hebraike, dhe nga Patriarku Katolik i Ukrainës, Kardinali Andrej Shepticki.

Zyrtari i lartë i Vatikanit dhe më vonë kardinali Anxhelo Dell’Akua, tha se hebrenjtë i “ekzagjerojnë lehtë gjërat” dhe se “orientalët” (katolikët ukrainas), nuk janë në fakt “një shembull i ndershmërisë”. Duke pasur parasysh refuzimin e Papës për të folur hapur kundër sulmeve mbi hebrenjtë në atë kohë, zbulimi i fundit është i bujshëm.

Pra duket se Papa e dinte se mizoritë e nazistëve ndaj hebrenjve po ndodhnin në një shkallë të madhe, dhe megjithatë nuk shprehu kurrë ndonjë protestë të fortë. Megjithëse siç e thekson “Time”, edhe pse “nuk i denoncoi publikisht nazistët për atë që u ndodhi hebrenjve në Evropë, Piu XII do të fliste shpesh në terma të përgjithshëm për mbrojtjen e minoriteteve, dhe urrejtjen ndaj luftës”.

Ai nuk heshti plotësisht, dhe tha diçka, megjithëse shumë vonë. Britanikja “The Guardian” raporton se si në vitin 1943, ai i shkruante Peshkopit të Berlinit, duke argumentuar se kisha nuk mund ta dënonte publikisht Holokaustin, nga frika se mos shkaktonte “të këqija edhe më të mëdha”.

Piu XII, u mor me nazistët qëkur ishte një diplomat i Vatikanit. Si Sekretar i Shtetit, Euxhenio Pacelli – emri i tij i lindjes – ai nënshkroi Traktatin e Rajhkonkordatit të vitit 1933. Me të, ai bashkoi juridiksionin Papal të “Selisë së Shenjtë”, me kërkesat e një Rajhu në ndërtim e sipër.

Raportohet se ai pakt kënaqte interesa të caktuara politike të Kishës Katolike, ndërsa i ofronte asaj mbrojtje nga forcat e Hitlerit.

“Që në fillim, bota kishte shumë pikëpyetje në lidhje me natyrën e marrëdhënies midis Vatikanit dhe regjimit fashist”- shkroi “Time” vitin e kaluar. Duke cituar një botim të vitit 1943, ajo shton:”Në përgjithësi akuzat më të rënda kundër Kishës Katolike, kanë të bëjnë me aftësinë me të cilën Vatikani dhe hierarkët e tij janë ‘peshkuar’ dhe gëlltitur në detin fashist që i rrethon’.

Piu u bë Papë 6 muaj para se të niste lufta. Ai qëndroi i heshtur kur Hitleri marshoi në Poloni në shtatorin e 1939-ës. A mund të kishte ngritur ai zërin në lidhje me rritjen e së keqes? Kjo është një pyetje që shqetëson njëlloj si besimtarët ashtu edhe jo-besimtarët.

“Time” i referohet historianit Dejvid Kercer. “Piu ngurronte të denonconte nazistët, jo sepse ai ishte pro-nazist, por sepse pjesërisht, ai ishte në ankth se mos rrezikonte pozitën e katolikëve në vendet e Boshtit, se mos ata diskriminoheshin nga qeveritë naziste”. (Katolikët ishin pakicë në mesin e krishterëve gjermanë).

Figura e Papa Piut, është diskutuar shumë kohët e fundit, falë 2 filmave:“Papa i Ri” me protagonist aktorin Xhud Lou dhe “Dy Papët”, interpretuar nga Entoni Hopkins si Papa Benedikti dhe Xhonatan Prajs si pasardhësi i tij Françeskut. Në jetën reale, Benedikti sugjeroi që Piu XII të ishte një kandidat për t’u shpallur shenjt.

Por Françesku duket më pak i bindur për këtë gjë. Nuk ishte vetëm Gjermania e prirur ta kishte Piun në krah treçerek shekulli më parë. Qeveritë botërore e shihnin Papën si një aleat të rëndësishëm. Për shembull, SHBA-j e shihte atë si çelësin për të fituar zemrat dhe mendjet e katolikëve.

Kësisoj, ndërsa Piu nuk tha asgjë kundër nazistëve, ai nuk mbështeti hapur as palën tjetër. Kishte edhe një çështje ideologjike, që nga këndvështrimi i Vatikanit, mund të ketë qenë një perspektivë më e keqe se ajo e Hitlerit. “Time” përmend librin “Zëvendësi” i Hoshhut, që akuzon Papën se nuk e dënoi hapur antisemitizmin e Hitlerit, pasi e shihte Gjermaninë naziste si një pengesë midis të krishterëve dhe komunistëve.

Me shumë faktorë të ndryshëm që sillen rrotull, investigimi i trashëgimisë së Piut XII, është një sipërmarrje e madhe. Kjo nuk është hera e parë që Vatikani hap arkivat e tij mbi këtë çështje. Gjatë viteve 1965-1981, u botuan jo më pak se 11 vëllime materialesh në përpjekje për të vendosur një lloj drejtpeshimi mbi këtë debat.

Por ato publikime u cilësuan selektive dhe të pakënaqshme nga disa. Kush e di se çfarë mund të gjendet kur arkivi të jetë sërish i hapur? Siç e thekson “Catholic Register” seksioni i Arkivave Apostolike mbi Piun XII i (i njohur dikur si Arkivi Sekret), përmban të paktën 200.000 kuti me mbi 2 milionë dokumente.

Mendohet se dokumentet do të kërkojnë vite për t’u shqyrtuar. Ndërkohë, reputacioni plot dritë-hije i Piut XII, varet nga një ekuilibër delikat. Besimi fetar dhe konflikti, kanë një lidhje historike dhe të tmerrshme. Lufta e Dytë Botërore, nxori pa dyshim më të mirën tek njerëzit e besimit, të cilët donin të ndihmonin në mposhtjen e nazistëve. Megjithatë, çfarë qëndron në të vërtetë prapa sjelljes neutrale të njërit prej Papëve më të përfolur të historisë? Një përgjigje përfundimtare mbi këtë gjë, është ende shumë larg…

Shfaq komentet
comments powered by Disqus
Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat